Slaaptekort, minder dan zes uur slaap per nacht, is een veelvoorkomend verschijnsel. Het speelt bij 10-30% van de populatie. Slaaptekort heeft relevante negatieve effecten binnen het domein van de fysiotherapie. Men ziet effecten op obesitas, diabetes type 2, cardiovasculaire aandoeningen, en ongelukken, immuunveranderingen, endocriene veranderingen, vasculaire veranderingen en pijn. Vooral werk en elektronische apparatuur (computer, smartphone, internet) zijn een belangrijke oorzaak.
Een dutje doen, uiltje knappen, kan de negatieve effecten van slaapdeprivatie reduceren. Dit artikel gaat vooral in op de voordelen van dutjes bij slaapdeprivatie. Enkele negatieve effecten moeten echter ook genoemd worden.
- Bij dutjes langer dan 30 minuten kan men wat gedesoriënteerd en cognitief traag wakker worden (slaapinertie).
- Dutjes in de middag en avond kunnen de slaapkwaliteit en -kwantiteit beïnvloeden. Dit blijkt niet zozeer bij jongeren of volwassenen te spelen, maar wel bij ouderen.
- Mogelijk dat lange ongeplande dutjes overdag bij ouderen de kans op cardiovasculaire aandoeningen vergroten.
Dat gezegd hebbende, concentreren de auteurs zich verder vooral op de positieve effecten van dutjes op slaaptekort (zie samenvattende figuur).
Epidemiologische studies
Dutjes ter voorkoming van ongevallen
Ongeveer 30% van de fatale verkeersongevallen wordt door slaperigheid achter het stuur veroorzaakt. Vandaar dat in veel landen publieke voorlichting gegeven wordt met als advies om om de twee uur dat men achter het stuur zit een kort dutje te doen. Het onderzoek hiernaar is echter nog onvoldoende uitgevoerd. De relatie slaapdeprivaties-dutjes en rij-kwaliteit is in rij experimenten onduidelijk. Studies onder chauffeurs laten duidelijker het gunstige effect van dutjes op rijkwaliteit zien. Chauffeurs die geen dutjes doen hebben bijvoorbeeld 38% meer ongevallen dan chauffeurs die wel dutjes tussendoor doen.
Beschermend effect van korte dutjes
Een beperkt aantal korte dutjes per week van max. 30 minuten kan het risico op een cardiovasculaire aandoening verlagen. Meerdere dutjes richting 60 minuten kunnen het risico juist verhogen. Lange dutjes (> 60 min) zouden bij ouderen de kans op cardiovasculaire aandoeningen verhogen.
Laboratorium studies
Deze onderzoeken zijn vooral uitgevoerd bij jongeren en volwassenen van middelbare leeftijd.
Dutjes en cognitieve alertheid
Slaapdeprivatie leidt tot verminderde cognitieve vermogens. Een dutje, zelfs van 10-15 min, kan de cognitieve alertheid weer herstellen. Het kan de vermoeidheidsgerelateerde toename in thèta-activiteit (5-8 Hz) verminderen. Een dutje in non-REM slaapfase 1 heeft hier geen effect op cognitieve alertheid. Een dutje met slaapfase 2 (met slow wave activiteit) heeft dit gunstige effect wel. Dutjes langer dan 20 minuten kunnen slaapinertie veroorzaken (verminderde cognitieve alertheid), doordat men in de non-REM-slaapfase 3 of 4 terechtkomt. Dutjes vroeg in de middag lijken gunstiger dan laat in de middag. Men slaapt sneller in vroege middagdutjes en ze zijn efficiënter.
Ook cafeïne of fel licht kan de cognitieve alertheid opkrikken, maar dutjes doen dat beter.
Dutjes en geheugen
Slaap helpt bij de consolidatie van het geheugen. Het zorgt ook voor offline verbeteringen van aangeleerde vaardigheden. Het leren gaat tijdens de slaap als het ware nog even door. Slaap kan ook inzichten geven of het geleerde generaliseren. Goed slapen bevordert ook het daaropvolgende leren.
Non-REM-slaap en REM-slaap hebben verschillende effecten op het geheugen. REMslaap heeft vooral gunstige effecten op emotioneel en procedureel geheugen. Non-REM-slaap komt onder andere veel in dutjes voor en heeft vooral effect op het declaratieve hippocampus afhankelijke geheugen. Tijdens non-REM-slaap wordt het recent geleerde opnieuw afgespeeld (‘doorgenomen’).
Dutjes, neuro-endocriene stress en het cardiovasculaire systeem
Hoewel er meer onderzoek nodig is, zijn er aanwijzingen dat dutjes de respons in twee belangrijke neuro-endocriene (stress) systemen kan kalmeren: het cortisolniveau en het catecholaminen nemen af. Het cortisol- en catecholamine-niveau neemt bij slaapdeprivatie toe; een dutje zou deze weer kunnen reguleren.
Dutjes en het immuunsysteem
Neutrofielen zijn betrokken bij de aangeboren vroege respons op infectie: hun aantal neemt in het bloed toe na slaapdeprivatie. Als de slaap ’s nachts ingehaald wordt en de neutrofielen weer verlagen, zou een middagdutje daar mogelijk een extra effect hebben. Ook het serum interleukineniveau (IL-6) neemt toe bij slaapdeprivatie en een dutje kan dit weer reduceren. Onderzoek vindt hier echter ook tegengestelde resultaten. Recent wordt meer en meer duidelijk dat slaapdeprivatie tot een ‘low-grade’ inflammatoire staat kan leiden. Mogelijk dat dutjes hier ook een gunstig effect hebben.
Dutjes en pijn
Verminderde en gefragmenteerde slaap verhoogt pijn en verlaagt de pijntolerantie. Het omgekeerde is ook waar: pijn tast de slaapkwaliteit en -kwantiteit aan.
Dutjes kunnen bij deze slaapdeprivatie uitkomst bieden. Een recent onderzoek toont aan dat de pijnintensiteit vermindert en de tolerantie weer verhoogt na een dutje van 30 minuten, als men de nacht daarvoor erg slecht geslapen heeft.
Soms ziet men een onderscheid tussen mensen die intentioneel en gepland korte dutjes doen en mensen die ongepland lange dutjes doen. Dat laatste is vaker gecorreleerd met ongunstige effecten (meer pijn en depressie), terwijl dutjes kort en strategisch inzetten vaak juist gunstige effecten laat zien.
Opmerking samenvatter
Leefstijl bij musculoskeletale klachten is een belangrijk gegeven. Afhankelijk van de kwantiteit en kwaliteit kan slaap hierin een herstelbelemmerende of juist herstelbevorderende factor zijn. Slaaptekort is ongunstig bij pijn. Als fysiotherapeut kan men hiernaar vragen. Als de patiënt aangeeft weinig of slecht te slapen, kan het advies gegeven worden overdag welbewust een kort dutje te doen. Dit verlaagt een aantal stresshormonen, verbetert het immuun functioneren, verlaagt de inflammatoire reactie, verbetert het cognitief functioneren en verlaagt de pijn. Een kans die men als fysiotherapeut en patiënt niet moet laten liggen. Het ideale moment voor een dutje zou, volgens de auteurs, rond 14.00 uur zijn. Dat heeft te maken met de natuurlijke dip die aanwezig is vanuit de circadiane ritmen.
