De prevalentie van fibromyalgie in de algemene bevolking ligt tussen de 2% en de 8%. Het behandelen van fibromyalgie vormt voor fysiotherapeuten een serieuze uitdaging. Hoewel fibromyalgie primair gedefinieerd wordt als een pijnsyndroom, gaat zij gepaard met diverse comorbiditeiten, zoals vermoeidheid, stress, onvoldoende herstellende slaap, cognitieve disfunctie, angst, depressie en andere pijnaandoeningen. Niet-farmacologische behandeling wordt gezien als de belangrijkste ingang bij de behandeling van fibromyalgie, waaronder fysieke training. In sommige klinische richtlijnen worden dansante bewegingsvormen expliciet genoemd als een kansrijke interventie.
De auteurs (Salazar e.a., 2026) van het artikel dat we hier bespreken, schreven een narratieve literatuurreview over de voordelen van dansant bewegen binnen de behandeling van fibromyalgie.
Dansant bewegen als interventie
Dans kan gezien worden als een volwaardige biopsychosociale interventie. Het dansant bewegen op muziek heeft niet alleen een expressieve kant, maar bijvoorbeeld ook een sterke lichaamsbewustzijnskant. Afhankelijk van de mate waarin de patiënt zich daarop richt, kan hij of zij zich verhoogd bewust worden van de diverse aspecten van het bewegen, de aanpassing en interactie met de omgeving, en de uitwerking van dansant bewegen binnen het eigen systeem. Dat maakt dansant bewegen tot een lichaamsgeoriënteerde interventie waarin het bewegen centraal staat en daarmee ook perfect passend binnen de fysiotherapie. Binnen dansant bewegen zou je een primair onderscheid kunnen maken tussen (a) gestructureerde herhalende bewegingsvormen en (b) ongestructureerde creatieve bewegingsexploraties. Zie onderstaande tabel.
- Gestructureerd (herhalend): Aerobic dance, aquatische aerobic dance, Zumba, of bewegings-/exergames met aerobic dance.
- Ongestructureerd (creatief/exploratief): Biodanza, aquatische biodanza, danstherapie (Dance Movement Therapy), buikdans, Spaanse dans, therapeutische dans of dansant bewegen op basis van Laban/Bartenieff.
Beide clusters van dansant bewegen hebben binnen de fysiotherapie bestaansrecht. Herhalende dansvormen vormen een cognitief-motorische uitdaging en kunnen door de herhaling een mooi houvast zijn voor patiënten die dat nodig hebben. De herhaling en ritmiek kunnen het plezier en ook het competentiegevoel verhogen.
Ongestructureerde (creatieve/exploratieve) dansante interventies bevatten doorgaans meer op principes en thema’s gebaseerde interventies, waarbij naast een exploratie-/aanleerfase ook expliciet veel ruimte wordt gegeven aan dansante beweegimprovisaties.
Zelfregulatie
Als het gaat over zelfregulatie en zelfmanagement binnen de behandeling van pijnpatiënten, zelf ontdekken/zelfexpressie, en vooral ook uitbreiding en verrijking van het bewegingspalet en de kwaliteiten daarin, dan is de ongestructureerde creatieve vorm aanzienlijk geschikter (informatiever) voor het systeem van de patiënt. Daarbij moet worden opgemerkt dat het systeem van Laban/Bartenieff de meest behulpzame onderscheidingen aanbrengt voor patiënt en fysiotherapeut ten aanzien van bewegen, meer dan de overige dansvormen. Dat maakt de keuze voor de methode van Laban/Bartenieff, wanneer men dansante interventies binnen de fysiotherapie wil inzetten, de beste en meest uitgewerkte keuze. De fysiotherapeut kan hier bovendien zeer eenvoudig zijn fysiotherapeutische doelstellingen aan koppelen.
De voordelen van dansant bewegen bij chronische pijn
De effectstudies rond dansant bewegen laten duidelijk zien waarom het een volwaardige biopsychosociale interventie is. Kijkend naar de meer biologische/fysieke kant, heeft dansen effect op evenwicht, coördinatie, kracht, mobiliteit, aerobe capaciteit, loopsnelheid en proprioceptie.
Psychologisch verhoogt dansant bewegen de oefenmotivatie, aandacht en cognitieve vermogens en verhoogt het de vitaliteit en de ervaren competentie in het dagelijks leven. De auditieve, visuele en sensorische stimulatie, het motorisch leren, de emotionele perceptie en expressie, en de sociale interactie zorgen ervoor dat dansant bewegen een ‘enriched environment’ creëert, dat de plasticiteit binnen het brein in gunstige zin beïnvloedt.
Daarnaast zijn er diverse voordelen in de psychosociale sfeer, zoals verbetering van sociale vermogens, groepscohesie, oogcontact en ook fysiek contact. Dit kan uiteindelijk doorwerken in een positievere stemming en een verhoogd zelfvertrouwen.
Al deze voordelen kunnen een effect hebben op de diverse dimensies van aanhoudende pijn. Daarbij kan worden opgemerkt dat de ‘dosering’ binnen dansant bewegen en de muziekkeuze zeer goed op de patiënt afgestemd kunnen worden.
Sociale pijn / fysieke pijn
Hoewel dansant bewegen als behandelinterventie door de patiënt ook thuis (alleen) uitgevoerd kan worden, vindt dansant bewegen binnen de fysiotherapie vaak plaats met andere mensen, waaronder de fysiotherapeut of andere patiënten. Door deze validerende interacties en ook de onderlinge bewegingsynchronisatie kunnen endorfinen toenemen en kan sociale pijn (bijvoorbeeld eenzaamheid) verminderen. Dit is uitermate belangrijk, omdat het pijnsysteem en het sociale systeem in de evolutie met elkaar verweven zijn geraakt, waardoor fysieke pijn de perceptie van sociale pijn versterkt, en omgekeerd sociale pijn de perceptie van fysieke pijn versterkt.
Evidentie
Er is een systematische review van Hickman en collega’s (2022) die goed samenvat wat het effect van dans bij chronische pijn is. Voor een uitgebreide selectie wetenschappelijke samenvattingen wordt verwezen naar dit overzicht over dans binnen de fysiotherapie.
Voor een review die zich specifiek richt op dansant bewegen bij fibromyalgiepatiënten, waarbij de effectgroottes op pijn groot zijn, zie: Effects of Dance on Pain in Patients with Fibromyalgia: A Systematic Review and Meta-Analysis. In deze review komt ook naar voren dat dagelijks één uur dansen, en in totaal 150 minuten per week, duidelijk het grootste effect heeft op pijn.
Intermezzo: dat is uiteraard veel, maar de 150 minuten per week sluiten bijvoorbeeld wel aan bij de beweegrichtlijnen. Mogelijk kan met behoud van effect een deel van de dansinterventie vervangen worden door andere fysieke activiteiten, zoals wandelen, fietsen of fitness.
Interessant is dat een recente systematische review met meta-analyse onderzocht of er een verschil in effectiviteit bestaat tussen gestructureerde dans en ongestructureerde (creatieve/exploratieve) dans. Beide vormen bleken een gunstig effect te hebben op het verminderen van het pijnniveau, de impact van de ziekte en de kwaliteit van leven. Belangrijk is dat ongestructureerde creatieve dansvormen hierin een groter effect hadden.
Opmerking samenvatter
Het inzetten van dansant bewegen binnen de fysiotherapie wordt in Nederland goed opgepakt. Tegelijkertijd zou het tempo daarvan aanzienlijk hoger kunnen liggen. Immers: dans is bewegen, en fysiotherapeuten richten zich op het optimaliseren van bewegend functioneren, met als belangrijkste interventie het bewegen zelf.
Het is enigszins vreemd dat de fysiotherapie bewegen vaak neerzet in specifieke, afgebakende oefeningen, veelal buiten de alledaagse bewegingscontext en gericht op een geïsoleerd doel. Tegelijkertijd is er relatief weinig aandacht voor integratie binnen het gehele bewegingssysteem in relatie tot de omgeving, en zijn motivationele, emotionele en belevingsgerichte aspecten doorgaans afwezig. Terecht zijn er fysiotherapeuten die zich niet herkennen in deze beschrijving en wel degelijk een meer interactieve, holistische en totale visie op bewegen hebben. Maar wanneer men om zich heen kijkt binnen de fysiotherapie, is een geïsoleerd reductionistisch perspectief nog vaak aanwezig.
Dat is oprecht jammer en een gemis. Zich uitsluitend richten op het behalen van een lokaal bewegingsdoel, in de hoop dat daarmee het gehele systeem weer gaat functioneren, kan bij bepaalde patiëntproblematieken werken, maar doorgaans is de complexiteit te hoog en vraagt dit om een aanvulling met meer integratieve en meer creatieve/exploratieve bewegingsvormen.
Zoals hierboven beschreven, biedt het systeem van Laban/Bartenieff een uitgebreid raamwerk om het bewegen van de patiënt enerzijds te analyseren en anderzijds te faciliteren. Binnen Psychfysio Opleidingen is een zeer robuuste achtdaagse scholing ontwikkeld met als titel: Dansante fysiotherapie op basis van Laban/Bartenieff. Deze scholing wordt ondersteund door een patiëntenwebsite met filmpjes waarin de beweegkwaliteiten worden gedemonstreerd. Na deze opleiding kan de fysiotherapeut met vertrouwen (en plezier) dansante elementen integreren binnen de fysiotherapeutische behandeling, zowel in één-op-één-situaties als in groepen.
