Mindfulness als vaardigheid (en attitude) heeft een breed scala aan gezondheidseffecten, zowel op mentaal als op fysiek gebied. Je zou mindfulnessoefeningen feitelijk een fundamentele vorm van oefenen binnen de fysiotherapie kunnen noemen, in die zin dat mindfulness de patiënt helpt meer voluit in het leven te staan. Deze meer natuurlijke positie van ‘terug naar de basis’ zorgt ervoor dat een breed scala aan natuurlijke herstelprocessen op gang komt. Misschien zou je kunnen zeggen: door bewust en zonder oordeel in het leven te staan, krijgt dat leven de kans om te verschijnen. Het is het tegendeel van ‘vervreemding’: van jezelf, de ander of de wereld.
Wetenschappelijk gezien zijn er fysiotherapeutisch relevante effecten op onder andere de stressrespons, spierspanning, coördinatie, concentratie, het immuunsysteem, pijn en wondherstel.
Omdat mindfulnessvaardigheden en de accepterende attitude fundamentele vaardigheden zijn, zijn ze voor ieder mens aan te bevelen. Dat betekent dat niet alleen patiënten hier voordeel van kunnen hebben, maar ook de fysiotherapeut zelf.
In het boek Mindfulness en fysiotherapie (Burken, P., e.a., 2017) wordt hier uitgebreid aandacht aan besteed. Het uitgangspunt van het boek is dat stress, overbelasting en burn-out binnen de fysiotherapie relatief vaak voorkomen, onder andere door de caseload en administratieve overbelasting. Veel fysiotherapeuten kunnen hierin wel wat steun gebruiken. Dat kan in de vorm van zelfzorg, bijvoorbeeld via mindfulnesstraining.
Dat is belangrijk, want stress tast niet alleen de gezondheid van de fysiotherapeut aan, maar beïnvloedt ook het behandelproces. Stress vermindert aandacht, empathie, beoordelingsvermogen, besluitvorming en communicatie, waardoor het moeilijker wordt om een betekenisvolle relatie met de patiënt aan te gaan en waardoor de inzet en keuzes binnen het behandelproces worden aangetast. Dat is ongunstig voor het vertrouwen en het herstel van de patiënt. Wanneer de fysiotherapeut leert om aandachtig en relatief accepterend in het leven te staan, zal dat ook meer acceptatie, rust en inzicht brengen in het behandelproces. In de persoonlijke evaluaties van fysiotherapeuten die de opleiding De Mindful Fysiotherapeut volgen, horen we deze persoonlijke voordelen keer op keer terug.
De auteurs (Ortiz-Moreno, S., e.a., 2026) van het artikel dat hier wordt besproken, gaan via kwalitatief onderzoek dieper in op deze positieve effecten voor hulpverleners. In dit geval betreft het verplegers en artsen, maar de bevindingen zijn goed vertaalbaar naar fysiotherapeuten. Er is gekozen voor een kwalitatieve benadering, omdat er onder hulpverleners al veel kwantitatief (objectief meetbaar) onderzoek is gedaan. Dat onderzoek laat zien dat onder andere fysiologische maten en subjectief gerapporteerde stress afnemen, terwijl werktevredenheid toeneemt. Er is echter minder onderzoek gedaan naar kwalitatieve uitspraken van zorgverleners zelf over de effecten van mindfulness op hun functioneren binnen de werkcontext.
Methode
De onderzoekers voerden een kwalitatieve metasynthese uit. Dat betekent dat zij in literatuurdatabases zochten naar kwalitatief onderzoek, deze studies grondig analyseerden op gevonden uitspraken en deze uiteindelijk samenvoegden tot een aantal overzichtelijke clusters.
Resultaten
Na verschillende selectiestappen werden uiteindelijk negen studies geïncludeerd. De meeste studies onderzochten het effect van acht sessies mindfulness-groepstraining bij gezondheidswerkers. Deze studies laten een vermindering van stress zien, een betere emotieregulatie en een verhoogd gevoel van welzijn onder gezondheidswerkers. Dit maakt mindfulness tot een ‘tool voor zelfzorg’ voor fysiotherapeuten.
Na de kwalitatieve analyse vatten de auteurs de bevindingen samen in drie categorieën en vijf subcategorieën. Hieronder geven we per subcategorie een kenmerkende uitspraak van een zorgverlener.
Categorie 1: kernaspecten van mindfulnessbeoefening voor zorgprofessionals
Subcategorie 1.1: gedragsverandering en leren accepteren
“Mijn vermogen om op een meer bewuste manier te reageren is veranderd. Ik heb een andere houding ten opzichte van verschillende stressvolle situaties. Ik verwelkom nu beter wat er op me afkomt en ik slaag erin bepaalde situaties vanuit een ander perspectief te bekijken: ze te zien als normaal en aanvaardbaar, en zelfs als een positieve gebeurtenis die me helpt beter te leven en beter te handelen.”
Subcategorie 1.2: de waarde van mindfulnessbeoefening in communicatie met collega’s en anderen
“Ik had een patiënt die veel belde over allerlei kleine details – over het bed […] over drinken dat te sterk of niet sterk genoeg was […] waardoor ik geïrriteerd raakte – ze maakte me vaak boos […] en toen dacht ik aan wat we geleerd hadden: dat het oké is – dit is irritatie […] het is een gevoel – nu moet je het gewoon loslaten. En de volgende nacht, toen ze belde, raakte ik niet geïrriteerd […] ik liet het los, en dat hielp mij en de patiënt, en we hadden een heel goede nacht. Dit zijn dus werksituaties waarin ik me bewust ben geweest van het gebruik van mindfulness.”
Categorie 2: het erkennen van de noodzaak van zelfzorg
“Wat ik op het werk via mindfulness heb gekregen: ik ben veel beter geworden in het af en toe nemen van een pauze – gewoon ademhalen, niet gehaast rondrennen wanneer je eigenlijk de tijd hebt om te stoppen […] langzamer lopen, een paar keer diep ademhalen voordat je een kamer van een patiënt binnengaat, je concentreren op echt in deze kamer zijn voordat je naar de volgende gaat […] want je komt er wel. Ik denk dat mindfulness een diepgaand effect heeft gehad: het heeft me rust gebracht in mijn dagelijks leven, en ik luister veel beter naar mezelf – ook thuis – en maak bewustere keuzes.”
Categorie 3: reflecties op het mindfulness-trainingsprogramma
Subcategorie 3.1: training facilitators
“Deelname aan een gezamenlijke activiteit met andere zorgverleners verminderde gevoelens van isolement en eenzaamheid, met dankbaarheid voor het erkennen van zorgverleners als degenen die hulp nodig hadden bij het omgaan met de overmatige stress van de pandemie.”
Subcategorie 3.2: uitdagingen van de training
“De grootste uitdaging is altijd geweest om tijd te vinden om elke dag langer te oefenen, waarbij alles wat ik doe mindfulness is. Ik werk lange dagen, ik heb kinderen thuis, en de aard van ons leven is dat we belangrijke verplichtingen hebben. Bovendien rijd ik elke dag 1 uur en 15 minuten naar mijn werk.”
Subcategorie 3.3: uitdagingen – vooruitkijken
“[…] het is alle bewustwording en aandacht die ontbreekt in onze cultuur. Ik was nog nooit met iets als dit in aanraking gekomen tijdens alle educatieve sessies die ik had gevolgd.”
Opmerking samenvatter
Dit kwalitatieve onderzoek naar uitspraken van gezondheidswerkers over de effecten van mindfulnesstraining op hun welbevinden sluit goed aan bij zowel objectief kwantitatief onderzoek als bij onze eigen bevindingen tijdens het geven van opleidingen in mindfulness voor fysiotherapeuten.
Quick fix
Sommige onderzoeken laten zien dat een kort moment van mindfulness – bijvoorbeeld vijf minuten aandachtig en met mild oordeel ademen – al een kalmerend effect kan hebben. Niet voor niets zijn dergelijke korte oefenmomenten ook binnen formele mindfulnesstrainingen geïntroduceerd, bijvoorbeeld in de vorm van de drie-minuten-ademruimte. Het is echter belangrijk te benadrukken dat dit soort korte oefeningen feitelijk vallen binnen de categorie stressmanagement, coping of relaxatietraining. Het betreft een kortdurende vorm van zelfregulatie om tijdelijk minder stress te ervaren en beter bij jezelf te blijven: een soort noodpakket.
Duurzaam
Dat is iets wezenlijk anders dan een wekenlange mindfulnesstraining, waarbij zes van de zeven dagen ongeveer dertig minuten wordt geoefend in aandachtsconcentratie en een accepterende houding. Mindfulness als vaardigheid vraagt nu eenmaal om training: veel doen en veel herhalen. Wanneer je als fysiotherapeut een langere training aangaat, is de kans aanzienlijk groter dat je daadwerkelijk iets leert dat een blijvend effect heeft op je stressniveau en op de manier waarop je jezelf, de ander en de wereld ervaart.
Attitude
Neem alleen al het attitude-aspect. In onze gejaagde maatschappij, gericht op snelle doelen en steeds vaker gerealiseerd via snelle ‘hacks and fixes’, overheerst het idee dat we moeten doorgaan en dat dit de tools zijn die daarbij kunnen helpen. Wat ook voorkomt, is dat technieken worden gehypet en geromantiseerd. Door een placebo-effect ervaart men dan kortdurend een gevoel van ‘verlossing’ van zorgen, een fictieve herverbinding met zichzelf of een vermeende transformatie, die uiteindelijk verdampt en je weer terugbrengt bij af: op zoek naar een nieuwe kortstondige ‘high’. Hier geldt terecht: easy come, easy go.
Gelijkmatig
Het welzijn, de kalmte en de gelijkmoedigheid die bij mindfulnesstraining worden gecultiveerd, zijn veel gelijkmatiger en minder extatisch. Ze laten zich beter omschrijven als een grotere tevredenheid met jezelf, de ander en het leven in het algemeen. Omdat je dit maandenlang beoefent en ook daadwerkelijk in je leven implementeert, treedt er gaandeweg een verschuiving op van state naar trait. Met andere woorden: de concentratie, acceptatie en tevredenheid die je tijdens de vele oefensessies cultiveert, worden geleidelijk duurzame persoonlijkheidstrekken. Op deze manier is mindfulness geen copingstrategie of noodoplossing om je staande te houden in een hectische wereld, maar een stille revolutie binnen jezelf, die de verbinding met het leven op een natuurlijke wijze normaliseert en valideert.
Zelfzorg
Het kan niet genoeg benadrukt worden dat voor fysiotherapeuten die zich overbelast voelen, gestrest zijn of de verbinding met zichzelf zijn kwijtgeraakt, het uitstappen uit de ‘ratrace’ en het zoeken naar een meer natuurlijke en oorspronkelijke staat van ‘zijn’ essentieel is. Mindfulnesstraining is daarin de meest fundamentele stap die je kunt zetten.
Binnen Psychfysio Opleidingen bieden wij een grondig onderbouwde en nuchtere opleiding van acht dagen aan tot mindfulness-trainer, specifiek gepositioneerd binnen de fysiotherapeutische context: De Mindful Fysiotherapeut.
