Pijn vormt een bron van emotionele stress voor de patiënt. En dat is ongunstig, want deze pijngerelateerde emotionele stress verhoogt het risico op aanhoudende musculoskeletale pijn. Het voorspelt een slechtere uitkomst van de pijnrevalidatie. Deze pijngerelateerde emotionele stress vraagt van de fysiotherapeut een afgestemde empathische respons. Empathie is het vermogen om te voelen en te begrijpen wat de ander beleeft (cognitief, affectief of gedragsmatig). Met een empathische respons drukt de fysiotherapeut dit ‘mee voelen’ op een warme en accepterende wijze uit naar de patiënt. De patiënt voelt zich daardoor in zijn lijden, twijfel en onzekerheid gezien en gehoord, en gesteund en gevalideerd. Dit heeft een emotioneel regulerend en identiteit ondersteunend effect. Bovendien kunnen empathische reflecties de patiënt helpen beter te voelen wat hij of zij beleeft, wat bijdraagt aan een toegenomen zelfinzicht. Ook dit zelfinzicht verhoogt de zelfregulatie.
Omdat de pijngerelateerde emotionele stress de pijn versterkt, mag je verwachten dat de empathische communicatie van de fysiotherapeut tijdens de behandeling een effect heeft op de behandeluitkomst qua pijnintensiteit en beperkingen.
De auteurs (Chapman, e.a., 2026) van het artikel dat we hier bespreken hebben rond deze vraag een mooi onderzoek opgezet binnen de fysiotherapeutische setting. Ze wilde weten of de mate van empathische respons die de fysiotherapeut geeft verband houdt met een afname in pijn en beperkingen.
Methode
Aan dit onderzoek deden acht fysiotherapeuten mee die niet specifiek getraind waren in empathische communicatie of psychologisch geïnformeerde fysiotherapie. De patiënten die geïncludeerd werden hadden langer dan drie maanden last van musculoskeletale pijn. Er werden audio-opnames gemaakt van het initiële fysiotherapeutische onderzoek, en elke twee weken van de handelssessie. De fysiotherapeut-patiëntdiades werden zes weken gevolgd. Dit leverde 67 opnames op. Deze opnames werden geanalyseerd op het detecteren van empathische kansen bij de patiënt (een uiting van de patiënt waar de fysiotherapeut empathisch op zou kunnen reageren) en de geobserveerde en empathische uitingen van de fysiotherapeut. De ratio empathische uitingen van de fysiotherapeut gedeeld door de empathische kansen bij de patiënt (maal 100) gaf het percentage empathische uitingen van de fysiotherapeut weer.
Metingen
- Pijn en beperkingen: Brief Pain Inventory (BPI).
- Emotioneel affect: Positive Affect Negative Affect Schedule Short Form.
- Therapeutische alliantie: revised Kim Alliance Scale, en
- Oefentrouw: Exercise Adherence Rating Scale (EARS).
Resultaten
31 van de 45 patiënten maakten het onderzoek af en konden in de analyse meegenomen worden. In de verschillende therapeutische sessies werden de 899 empathische kansen geobserveerd en 603 empathische responsen. Dat betekent dat gemiddeld de fysiotherapeuten in 2/3 van de gevallen empathisch reageren op een empathische kans. Belangrijk daarbij is dat de mate waarin de verschillende fysiotherapeuten empathisch reageren op empathische kansen sterk varieert (range 27%-84%).
Over het algemeen blijkt dat empathisch reageren geassocieerd is met een lagere pijnintensiteit. En belangrijk, dat dit effect in de loop van de behandelsessies sterker zichtbaar werd. Met andere woorden: als er tijdens de fysiotherapeut-patiëntcontacten meer empathische responsen zijn, dan zie je door het behandelverloop heen een sterkere daling in pijn dan als er minder empathische responsen aanwezig zijn. Deze effecten waren statistisch significant. Hetzelfde patroon zag men ten aanzien van beperkingen, zij het dat het hier een niet-significante trend betrof. Er werd bovendien een kleine, maar significante relatie gevonden tussen de mate van empathische responsen en de sterkte van de therapeutische alliantie en het positieve affect bij de patiënt.
Opmerkingen samenvatter
De onderzoekers melden dat dit het eerste longitudinale onderzoek is dat de relatie tussen empathisch reageren en pijnafname onderzoekt binnen een fysiotherapeutisch behandeltraject. Dat betekent dat fysiotherapeuten die meer adequaat empathisch reageren op de patiënt een significant beter behandeleffect behalen. Men kan speculeren dat misschien empathische fysiotherapeuten ook betere technische behandelaars zijn, bijvoorbeeld meer geschoold of meer ervaring. Maar daar waren in dit onderzoek geen aanwijzingen voor.
Dit onderzoek benadrukt wederom het belang van soft skills, in dit geval empathisch communiceren. Goed om te weten dat empathische communicatie verschillende lagen van diepgang kent (men raakt niet snel uitgeleerd) en trainbaar is. Binnen Psychfysio opleidingen wordt empathisch reageren het meest theoretisch onderbouwd en praktisch uitgewerkt in de cursus Werken met beleving en emoties binnen de fysiotherapie.
